Nadeszła jesień, coraz częściej widujemy ptaki odlatujące z Polski na okres zimy. Nasz kraj opuszcza między innymi bocian biały (Ciconia ciconia), który na przełomie sierpnia i września rozpoczyna swoją wędrówkę w kierunku Afryki. Zimuje w dużych grupach, od Kenii i Ugandy po RPA na południu kontynentu. Pod koniec marca lub kwietnia ptaki ponownie wracają do Europy. Istnieją również gatunki, które na czas zimowania przylatują do naszego kraju tak jak na przykład jemiołuszka (Bombycilla garrulus), gniazdująca w północnej Europie w strefie tajgi. Wiele gatunków zwierząt odbywa wielokilometrowe wędrówki nawet kilka razy w roku. Migrują motyle, ptaki, żółwie morskie, walenie czy antylopy gnu.

 

Dlaczego zwierzęta zadają sobie tyle trudu?

Jako przyczyny dalekich migracji można wymienić zmiany jakie zachodzą w dotychczasowych miejscach bytowania. Gdy zmienią się warunki klimatyczne i nadchodzi zima, zwierzętom doskwierają zarówno warunki atmosferyczne, jak i brak pożywienia. Przeniesienie się w cieplejsze miejsca zapewnia korzystniejsze warunki do życia: dostatek pokarmu i w przypadku ptaków dogodne warunki gniazdowania. Niestety dalekie migracje są bardzo wyczerpujące, a więc także obarczone pewnym ryzykiem. Osłabione osobniki mogą nie podołać takiemu wyzwaniu,  padając ofiarami drapieżników. Coraz częstszym zagrożeniem dla migrujących zwierząt jest działalność człowieka. Polowania i konflikty zbrojne w różnych rejonach świata przyczyniają się do zmniejszenia liczby osobników kończących podróż z sukcesem.

Jemiołuszka, fot. Pixabay CC0

Którędy do domu?

Jak to możliwe, że ptaki przemierzają tysiące kilometrów i docierają do celu, a nawet do tego samego gniazda? Badania wykazały zdolność ptaków do nawigowania w trakcie lotu. Jest to umiejętność orientowania się w dłuższym okresie czasu przy jednoczesnej zmianie warunków otoczenia. Można powiedzieć, że zwierzę w każdym momencie zna swoje położenie względem punktu docelowego i może korygować kierunek poruszania się. Na czym opiera się  zdolność do nawigacji? Wciąż jest to pytanie otwarte, choć postawiono już wiele hipotez.

Wysunięto podejrzenie, że ptaki wykorzystują orientacje względem położenia, słońca za dnia oraz gwiazd nocą. Nad tym zjawiskiem prowadzono wiele badań. Wyniki niektórych z nich poddały jednak w wątpliwość nawigację w oparciu o słońce. Doświadczenia na gołębiu domowym pokazały, iż ptaki albo nie zwracały uwagi na położenie słońca albo nie dały się oszukać próbom zmian ich zegara wewnętrznego (Holland 2013).

Badania prowadzone przez Emlen’a wykazały, że ptaki uczą się układów gwiazdozbiorów, wykorzystując jako punkt odniesienia Gwiazdę Polarną. Zmiana układu gwiazdozbiorów w planetarium skutkowała tym, że ptaki zmieniały kierunek lotu na zgodny z nowym obrazem (Holland 2013 za Emlen 1967). Także analizy przemieszczania się młodych ptaków przedstawiły, że jest ono lepiej skorygowane pod rozgwieżdżonym niebem, niż pod zachmurzonym (Thorup i Rabøl 2007).

Kolejnym elementem, którym mogą posługiwać się ptaki podczas nawigacji jest pole magnetyczne Ziemi. Jego układ i zachodzące w  nim zmiany, mogą być  wykorzystywane przez ptaki zarówno jako punkt odniesienia w ustaleniu własnej pozycji, jak i drogowskaz w dalszej podróży. Ptaki różnych gatunków wędrownych wykazują zależne od pola magnetycznego, zmiany w istotnych aspektach migracji. Jak dotąd nie został jeszcze poznany narząd odpowiedzialny za tworzenie u ptaków „mapy magnetycznej” (Heyers i in. 2017).

Elementami pomocnymi w ustalaniu kierunku lotu są także bodźce węchowe, słuchowe i wzrokowe, zapamiętane przez ptaki podczas wcześniejszych wędrówek.

Wielokilometrowe migracje zwierząt, w tym ptaków, to fascynujące zjawisko, które ciągle kryje wiele tajemnic. Pełne zrozumienie mechanizmów, którymi kierują się zwierzęta, pozwoli na doskonalenie podejmowanych działań ochronnych.  Dziś największym zagrożeniem dla podróżujących zwierząt zdaje się być człowiek…

opr. Anna Sobieraj


Literatura:

  1. Heyers D., Elbers D., Bulte M., Bairlein F., Mouritsen H. (2017) The magnetic map sense and its use in fine-tuning the migration programme of birds. Journal of Comparative Physiology A 203:6-7 str: 491-497.

  2. Holland R. R. (2013) True navigation in birds: from quantum physics to global migration. Journal of Zoology.

  3. Kaleta T. (2014) Zachowanie się zwierząt. Zarys problematyki. Wydawnictwo SGGW. Warszawa str: 29-30.

  4. Marchowski D. (2013) Atlas ptaków. Wydawnictwo SBM. Warszawa.

  5. Thorup, K. & Rabøl, J. (2007). Compensatory behaviour following displacement in migratory birds. A meta-analysis of cage-experiments. Behavioral Ecology and Sociobiology 61 str:825–841.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *