Możemy je zobaczyć niemal wszędzie. Porastają korę drzew, kamienie, budynki, suche i piaszczyste tereny czy dno lasu. Ze szkoły poznaliśmy je głównie pod hasłem skali porostowej, bądź jako przykład mutualizmu. Zastanówmy się jednak czym dokładniej są i jakie znaczenie mają porosty?

Porosty to symbionty składające się z co najmniej dwóch komponentów –  minimum jednego gatunku cudzożywnego (heterotroficznego) grzyba (mykobiont) oraz samożywnego (autotroficznego) glona bądź sinicy (fotobiont). Zdecydowaną większość znanych dziś porostów tworzą grzyby workowe Ascomycota. Nazwa całego ‘kompleksu” (porostu – grzyba lichenizowanego) pochodzi od nazwy gatunkowej grzyba, który go tworzy (Czarnota 2009; Zaniewski 2014; Fałtynowicz 2012).

Jakie korzyści z tego związku ma mykobiont, a jakie fotobiont?

Obecność fotosyntetyzujących glonów lub sinic zapewnia grzybowi dostęp do substancji odżywczych oraz (w przypadku tych zawierających sinice) wiązanie azotu atmosferycznego. Fotobiont zyskuje zaś od grzyba osłonę oraz wodę z solami mineralnymi pobranymi ze środowiska.

W niektórych porostach występuję więcej niż jeden organizm autotroficzny. Oprócz glona z grupy zielenic, znajdują się tam także sinice. Są one rozmieszczone w niewielkich sturkturach, gdzie sinice oplecione są strzępkami grzybni (cefalodiach). U wielu porostów występuje więcej niż jeden gatunek grzyba. Tym drugim są drożdże podstawkowe. Drożdże te wytwarzają tzw. „kwasy porostowe”(Czarnota 2009; Kolanko i inni 2008).

Jak wyglądają porosty

Porosty przyjmują różne formy morfologiczne: krzaczkowate, listkowate, skorupiaste czy łuseczkowate.

ZDJĘCIE 1. Złotorost wieloowocnikowy Massjukiella polycarpa.

Porosty możemy spotkać na różnych powierzchniach, od kory drzew przez skałę po stworzony przez człowieka beton. W zależności od miejsca na którym rosną porosty, można wśród nich wyróżnić:

  • Epility – gatunki porastające skały
  • Epifity – gatunki nadrzewne
  • Epiksylity – gatunki zasiedlające drewno
  • Epigeity – gatunki występujące na ziemi

Rola porostów w środowisku

Te niewielkie, z pozoru mało znaczące organizmy pełnią w środowisku wiele funkcji. Są organizmami pionierskimi, co znaczy, że jako jedne z pierwszych pojawiają się na nieprzyjaznych podłożach (skały i suche piaszczyste tereny), nie nadających się do zasiedlenia przez rośliny naczyniowe. Odgrywają ważną rolę w procesach glebotwórczych. W lasach wpływają na utrzymanie panującego tam mikroklimatu. Dzięki zdolnościom do zatrzymywania wody, stanowią jej rezerwuar. Oddając ją do atmosfery obniżają temperaturę powietrza i zwiększają jego wilgotność. Porosty rosnące na korze drzew, latem zapobiegają przegrzaniu, a zimą stanowią dodatkową izolację chroniącą pień przed przemrożeniem (Kolanko i inni 2008) .

ZDJĘCIE 2. Obrost modry Physcia caesia

Porosty są również ważne dla rozwoju fauny. Plechy porostów stanowią środowisko życia dla owadów, pajęczaków oraz około 300 gatunków bezkręgowców. Porosty stanowią dla tych zwierząt schronienie, źródło pokarmu oraz wody. Są także pożywieniem dla znacznie większych zwierząt, takich jak renifery, karibu czy woły piżmowe zamieszkujące tundrę. Co ciekawe, chrobotek reniferowy Cladonia rangiferina mimo swojej nazwy nie jest zjadany przez renifery ani inne gatunki, ze względu na swój gorzki smak. Dla ptaków i mniejszych ssaków (np. wiewiórek) porosty są materiałem do budowy wyściółki ich gniazd (Kolanko i inni 2008; Zaniewski 2014).

ZDJĘCIE 3. Chrobotek reniferowy Cladonia rangiferina.

Porosty jako bioindykatory

Dzięki swoim niezwykłym właściwościom, takim jak brak kutikuli i epidermy (które występując u roślin wyższych i ograniczają dostęp szkodliwych substancji z otoczenia), są zdolne do pobierania wody z pary wodnej otoczenia ( wraz z zanieczyszczeniami powietrza). Zachowanie swojej aktywności życiowej także w zimie, gdy zanieczyszczenie powietrza zwykle wzrasta) czyni porosty bardzo dobrymi wskaźnikami stanu środowiska oraz zmian w nim zachodzących.

Bioindykator – inaczej gatunek wskaźnikowy lub biowskaźnik,  to organizm o wąskim zakresie tolerancji (stenobiont). Zmiany zachodzące w środowisku, takie jak np. zmiany stężenia substancji szkodliwych, powodują dostrzegalną zmianę kondycji organizmu wskaźnikowego co pozwala na monitorowanie stanu środowiska. Porosty wykorzystuje się do badania stanu powietrza. Do oznaczania stopnia zanieczyszczenia wody wykorzystuje się wybrane gatunki ryb, i larwy niektórych owadów, a zawartości różnych substancji w glebie wybrane  gatunki roślin.

Znając reakcję porostów na zmiany stężenia zanieczyszczeń w środowisku możemy rozpoznać i odpowiednio zareagować na negatywne zmiany i zapobiec dalszej degradacji ekosystemu.

Skład gatunkowy porostów występujących w lesie odzwierciedla stan zbiorowiska leśnego i wskazuje na stopień jego naturalności. Obecność zagrożonych, bardzo rzadko spotykanych gatunków zwanych reliktami puszczańskimi świadczy o wysokiej naturalności kompleksu leśnego. Relikty puszczańskie są stenobiontami. Do życia potrzebują środowiska czystego i stabilnego. Pojawienie się zanieczyszczenia, czy innych znacznych zmian powoduje zanik tych gatunków porostów. W Polsce takie gatunki porostów zachowały się w puszczy Białowieskiej, Boreckiej, Knyszyńskiej i Augustowskiej, a także w lasach Wigierskiego Parku Narodowego i w Dolinie Biebrzy. Można tu wymienić takie gatunki jak: pismaczek pęcherzykowaty Opegrapha vermicellifera, oczarka jodłowa Schismatomma pericleum czy płucnik Lobaria pulmonaria i brodaczka rogowata Usnea ceratina (Kolanko 2008; Zaniewski 2014).

Porosty to fascynujące organizmy o wielu właściwościach. Ten wpis nie wyczerpuje w pełni tematu, więc zachęcam do zgłębienia tego zagadnienia.

Zdjęcia i opracowanie Anna Sobieraj


Literatura

  1. Czarnota P. (2009) Symbiozy porostowe w świetle interakcji pomiędzy grzybami i fotobiontami. Kosmos 58(1-2): 229-248.
  2. Fałtynowicz W. (2012) Porosty w lasach. Przewodnik terenowy dla leśników i taksatorów. Centrum Informacyjne Lasów Państwowych. Warszawa.
  3. Kolanko K., Matwiejuk A., Krukowska K. (2008) Porosty i ich właściwości. W: [Red] Kolanko K. (2008) Różnorodność Badań Botanicznych – 50 lat Białostockiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Botanicznego 1958-2008. Fundacja Ekonomistów Środowiska i Zasobów Naturalnych Polskie Towarzystwo Botaniczne. Białystok.
  4. Zaniewski P. (2014) Porosty – organizmy pożyteczne dla człowieka. Studia i Materiały CEPL w Rogowie 38(1): 119-128.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *